De Pauluskerk in Rotterdam is niet meer. Berichten over kerksluitingen zijn sinds enkele jaren gangbaar, al kan ik er maar moeilijk aan wennen. De meeste berichten worden voor kennisgeving aangenomen. Maar de Pauluskerk was toch iets bijzonders…. Er komt weliswaar een nieuwe, kleinere Pauluskerk elders in het centrum van de stad, maar dat wordt een ‘gewone’ wijkkerk. Dus geen opvang meer voor verslaafden en daklozen. Een tijdperk is afgesloten.
Minder bekend is dat de Pauluskerk beschikte over een fraai orgel, dat destijds vele orgelkenners en –liefhebbers naar Rotterdam lokte. De firma Van Vulpen uit Utrecht, die ook het orgel in de Taborkerk heeft gebouwd, plaatste in 1961 een monumentaal drieklaviers orgel met een voor die tijd kenmerkende heldere, vitale klank. Het orgel is te groot voor de nieuwe Pauluskerk en is verkocht aan de Hersteld Hervormde Gemeente van Sommelsdijk-Middelharnis, die het in hun hagelnieuwe kerk zal plaatsen.
Ter gelegenheid van de sluiting van de Pauluskerk en de demontage van het orgel werd er op 23 juni een minisymposium gehouden over muziek in de kerk. Het Reformatorisch Dagblad berichtte er op 25 juni over. Hier volgt een enigszins geredigeerde versie. Ter overweging.

Een van de sprekers op het symposium was ds. Hans Visser, inmiddels emeritus-predikant van de Pauluskerk. Hij trok van leer tegen de dominantie van het orgel in de kerkdienst. Tegen het orgel als muziekinstrument heeft hij geen bezwaar. Ook zei hij muziek van belang te vinden voor de kerkdienst.
Volgens de predikant heeft een kerkdienst ook een niet-muziekgehalte: de stilte. De stilte kan overgaan in muziek. „Stilte is een voorwaarde voor muziek.” Behalve muziek is voor ds. Visser het woord van groot belang. Muziek mag het woord niet verdringen. En waarom is het niet mogelijk om in een kerkdienst gebruik te maken van allerlei instrumenten, zoals fluiten, cimbalen, harpen, trompetten en trommels, zo vroeg hij zich hardop af. „Dat zou de kerkdienst verlevendigen en mensen trekken. Maak er een rijke variatie van en laat het orgel niet zo dominant aanwezig zijn.”
Een van de andere sprekers was organist, componist en neerlandicus Dirk Zwart. Voor hem zijn, naast het orgel, ook andere instrumenten geschikt voor gebruik in de kerk. „Maar waar halen we al die instrumentalisten vandaan om in een kerkdienst te spelen?” vroeg hij zich af. „Ik heb wel eens geprobeerd een dergelijk orkestje te vormen in mijn kerk. Dat blijkt niet gemakkelijk. De oplossing voor het probleem is: het orgel. Steek de stekker in het stopcontact en de honderden orgelpijpen worden van adem voorzien en je hebt maar één persoon nodig om het te bespelen.” Juist in die ene persoon zit volgens Zwart echter vaak het probleem. „Met hem staat of valt het resultaat.” Daarbij doelde hij op de vele amateurorganisten die liefhebbers zijn van hun eigen orgelspel. „Ze hebben geen last van hun eigen beperkingen, beheersen slechts één stijl en lopen de gemeente niet zelden voor de voeten met hun ritmische slordigheid.”
Zwart: „Dát is het wat onbehagen wekt. Op grond daarvan gaan er stemmen op om het orgel maar af te schaffen. Vrijwel alle anti-orgeluitingen komen voort uit teleurstelling. Het orgel is het punt niet. Dat wat uit het orgel komt, daar klemt de zaak.”
Evenals ds. Visser spaarde Zwart heilige huisjes niet. Zo noemde hij het orgel bij uitstek geschikt voor religieuze massage. „De mensen moeten toch een beetje in een gewijde sfeer raken als ze in de kerk komen. Bovendien is het orgel bijzonder handig voor het produceren van pauzemuziek tijdens geldinzamelingen. Voor de mensen praat het prettiger als er wat orgelmuziek klinkt, omdat je daar niet naar hoeft te luisteren.”
Voor Zwart blijft een organist die vakmanschap aan dienstbaarheid weet te paren een onmisbare figuur in de kerk. „En de klank van het orgel blijft de perfecte basis voor de meest natuurlijke inbedding van de gemeentezang.”